به راستی که اين دلها خسته می شوند همانطور که بدن ها خسته می گردند پس نوبرها و تازه پيدا شده های حکمت ها را برای آن دلها بجوييد.                                        حضرت علی (ع)

 بسياری از معلمان خلاق بخصوص تا زمانی که ياد گيرندگان به تفکر ذهنی ، انتزاعی و مجرد در دوره ی ابتدايی نرسيده اند به پرورش حواس و استفاده از آنها در آموزش می پردازند. عده قابل توجهی از اين معلمان در کنار استفاده از وسايل سمعی وبصری (که غالباً توسط ياد گيرندگان ساخته شده است) ، يادگيرندگان را به مشاهده طبيعت و پديده های آن و مراکزمختلف علمی ، هنری ، صنعتی و ... تشويق و راهنمايی می کنند.

در بررسی های انجام شده ، بسياری از معلمان خلاق بر اين نظر بودند که يکی از اشکالات تعليم و تربيت غير خلاق و ايستا ، عدم ارتباط سازنده که بين ياددهنده و ياد گيرنده است . اين رابطه که مبتنی بر انتقال يک رشته اطلاعات و معلومات معين از ياد دهنده به ياد گيرنده است ، باعث تسلط ياد دهنده بريادگيرنده و اتکای دانش آموز به معلم می شود. معلمان خلاق ، اين ارتباط سلطه گرانه را درست نمی دانند زيرا معتقدندکه نتيجه آن عدم توسعه ذهن يادگيرنده است و با توليد تفکر منطقی و فعال که درخلاقيت نقش عمده دارد، مغايرت دارد.

معلمان خلاق برای ايجاد شرايط مساعد روشهای مختلفی دارد که در زير به آنها اشاره می شود:

استفاده از روش تدريس ياد گيرنده مدار:

معلمان خلاق اين نگرشی که " دانستن يک فرايند است و نه يک نتيجه " پذيرفته اند و غالباً با روش تدريس معلم مدار مخالف هستند که عملاً مبتنی بر تقليد و انتقال اطلاعات معين و غالباً از پيش طرح ريزی شده اند ياد دهنده به ياد گيرنده است . آنان " روش تدريس ياد گيرنده مدار" را که در آن ياد گيرنده با بکار گيری مکانيزمهای حسی و تحليلی خود بطور فعال در ياد گيری مشارکت دارد، تأييد و از اين روش استفاده می کنند.

به طور خلاصه بسياری از معلمان خلاق معتقدند که آموزش نبايد بر مبنای حافظه و انتقال صرف معلومات باشد، بلکه آموزش خلاق و پويا بايد با مشارکت و فعاليت يادگيرنده انجام شود و مبتنی بر درک ، تجزيه و تحليل ،ترکيب و ارزشيابی مطالب باشد. به نظر اين معلمان ، از اين طريق روش اکتشافی می توان به اين اهداف دست يافت و به سوی تعليم و تربيت خلاق ، سريعتر حرکت کرد.

استفاده از روش بحث و گفتگو:

معلمان خلاق ، با توجه به رابطه بين رشد ذهنی و کلاسی و اعتقاد به اينکه " زبان نيروی محرکه تخيل است " ، عمل ذهنی را مستلزم همکاری و تعامل بين افراد می دانند . از اين رو گفتار         فی البداهه يا سخنان خود جوش راتقويت کرده ، به آن جهت صحيح می دهند.

در کلاس اين معلمان سخنان خودجوش گفت و گوی آزاد و متقابل و غير کليشه ای که نياز به داد وستد ذهنی و اجتماعی دارد، بين ياد دهنده و يادگيرنده به فراوانی ديده می شود.

معلمان خلاق غالباً درس را به مطرح کردن سؤالاتی جالب که يادگيرندگان را به فکر وا می دارد وبينش آنان را گسترش می دهد ، شروع می کنند و سپس با جهت دادن صحيح به بحث ، سعی می کنند آن را در مسير اصلی حفظ کنند يا  يادگيرنده از راه به هم پيوستن اطلاعات به آگاهيهای جديد برسد.

اين معلمان در برقراری چنين نظام ارتباطی و بحث و گفتگو ، اين فکر را به ياد گيرندگان القاء می کنند که هر فرد و حتی معلم می تواند از ديگران و از جمله ياد گيرندگان خود درسهايی بياموزد.        
 امکان تجربه و خطا کردن :

معلمان خلاق به يادگيرندگان خود امکان " تجربه کردن " می دهند و خطاهای آنان را نيزبه عنوان فرايندی در يادگيری می پذيرند.

زيرا معتقدند که اشتباه قسمتی از حقيقت را در خود نگه می دارد. در صورت لزوم اين معلمان ياد گيرندگان را به حدس زدن و انجام آزمايش علاقمند می سازند. زيرا بر اين باورند که در چنين وضعی يادگيرنده به استقلال فکری و روحيه ابداع و تحقيق که مايه خلاقيت است ، دست می يابد.

توجه به کيفيت تفکر و نه سرعت انتقال :

پژوهشها و تجربيات متعدد نشان داده که معلمان خلاق يادگيرنده را از نظر زمانی تحت فشار نامعقول قرار نمی دهند . آنها انتظار ندارند که ياد گيرنده مطلب يا سؤال را با سرعت زياد و بدون تفکر و تأمل لازم و کافی پاسخ دهد . اين معلمان به کيفيت تفکر و خلاقيت آن بيش از سرعت انتقال در بيان مجدد مطالب اهميت می دهند و سعی می کنند اين طرز فکر را در ياد گيرندگان نيز بوجود آورند.

 تکيه بر کيفيت در مقابل کميت يادگيری :

معلمان خلاق و پويا بر کيفيت يادگيری و عمل ياد گيرنده بيش از کميت و وسعت برنامه تأکيد دارند. لذا عملاً مشاهده کرده ايم که اين معلمان تکاليف کمتری بر عهده يادگيرندگان خود می گذارند ولی انتظار دارند که يادگيرندگان آن تکاليف را با خلاقيت انجام دهند.

اگر دانش آموزان با پژوهشهای آزادانه خود به شناخت برسند ، اين کار موجب توجه به کيفيت يادگيری می شودونه صرفاً نتايجی کمی حاصل از آن . بنابر اين باعث می شود که معلمان بر موفقيت تحصيلی ، نمره و بهره هوشی نيز تکيه کنند. ( شهر آرای ، 1370)

در مدارس سنتی فعلی ، تدريس خوب آن است که مسير عمليات برای دانش آموزان به روشنی مشخص گردد و تنها يک پاسخ به عنوان پاسخ صحيح ارائه می شود.

 به اين سؤال فکر کنيد . ( نصف دوازده چند است ؟) شما از پاسخهای (6، 4، 9) کدام را انتخاب می کنيد.

معلم بايد موظف باشد که سرعت و جهت يادگيری دانش آموزان را تنظيم می کند و دانش و مهارتهايی پراکنده که با فعاليتهای معنی دار همراه نيستند ارائه دهد.

پروژه های فردی هدفدار و سرگرم کننده :

راه اندازی قوه تخيل و تصور، هدف اصلی اين نوع پروژه ها است . انجام اين گونه فعاليتها هم به کار دست و هم به ذهن نيازمند است و نتايج آن فوری و ملموس است .

پروژه هايی نظير استفاده از گل رس ، موم ، خميربازی و برگزاری نمايشگاهی از آثار کودکان ، ضمن سرگرم کننده بودن ، مهارت هايی نظير روانی ، انعطاف ، نوآوری ، بسط ، همخوانی انديشه و ... را که برای پرورش رفتار خلاق ضروری هستند رشد می دهند.

اختراع :

هدف اصلی ازاين نوع پروژه ارائه يک طرح است نه ساختن واقعی يک شیء . تشخيص تناسب پروژه های سرگرم کننده و هدفدار برای دانش آموزان بر عهده معلم است .

از طريق اين نوع فعاليتها و تجارب يادگيری است که ميزان بازدهی رفتار خلاق در دانش آموزان افزايش می يابد و ادراک آنها نسبت به خويشتن به طرز مثبتی بالا می رود.

روشهای گروهی :

وجود تشويق ها و همکاريهای متقابل در گروه و تشکيل گروههای مختلف در کلاس بصورت تصادفی باعث پرورش رفتار خلاق و سودمندتر شدن آن خواهد شد. نحوه ی ارتباط در گروه به افراد کمک می کند تا دامنه علايق خويش را توسعه داده و راههای جانشين برای تحقق هدفهای خويش پيدا کنند. راههايی که همه می توانند بر اساس آن رفتار خلاق را تقويت کنند .

افراد از طريق احترام متقابل و کمک هايی که در جريان کار به هم می کنند ، سعی می نمايند تا روابط انسانی مثبتی را که بين آنها بوجود آمده است ، تقويت کنند . معلم برای ايجاد جو مساعد در کلاس تلاش می کند . افراد همديگر را از نظر روانی تقويت می کنند و افرادی که مورد تشويق قرار می گيرند ، سعی می کنند که تا حداکثر توان و کوشش را به کار گيرند و گاه فرد بر اثر اين تشويق ها به جايی می رسد که می تواند به کوشش حتی بيش ازانتظاری که از او می رود دست بزند. بديهی است هر چه ميزان پيروزی ها بيشتر باشد ، اعتماد به نفس افراد نيز زيادتر می شود. معلم بايد هميشه متوجه باشد تا دانش آموزانی را که در زمينه کارهای فردی به خاطر همانند سازی با اعضای گروه مشکل دارند شناسايی کرده و به آنها کمک کند .

بايد ترکيب گروه ها را متغير قرارداد ، زيرا اين کار به آنان کمک خواهد کرد تا از روابط و تجربه های وسيع تری برخوردارشوند .

استفاده از حواس :

بسياری از معلمان خلاق بخصوص تا زمانی که يادگيرندگان به تفکر ذهنی ، انتزاعی و مجرد در دوره ابتدايی نرسيده اند به پرورش حواس و استفاده از آنها در آموزش می پردازند. استفاده از وسايل سمعی و بصری (رسانه های آموزشی که غالباً دانش آموزان ساخته اند) را ضروری می دانند. زيرا به نظر آنان به کار گيری صحيح اين امکانات نه تنها باعث پرورش حواس و توسعه يادگيری فعال می شود ، بلکه ارتباط مبتنی بر تسلط ياد دهنده بر ياد گيرنده را نيز تغيير می دهد.

راهکارهايی برای ايجاد شور و شوق در کلاس :

دکتر دمينگ که نظراتش باعث انقلابی کيفی درژاپن و سپس در ساير کشورها شده است در باره ی ماشين داستانی می گويد: " اگر بهترين موتور دنيا بعلاوه بهترين سيستم انتقال و بهترين فرمان و بهترين ... را بگيريد و همه ی اين قسمت ها را متصل کنيد ، لزوماً ماشينتان حرکت نخواهد کرد." اين مطلب را می توان به آموزش نيزربط داد :  

" ممکن است بچه هايی خوب ، معلمان باهوش ، والدين خوب ، ساختمان قشنگ و مدير خوب داشته باشيد ولی کلاستان کارآيی نداشته باشد . قسمت های خيلی کوچکی ممکن است در ماشين وجود نداشته باشد و ماشين به همان علت روشن نشود. وجود عناصر يک سيستم کلاس لزوماً منجر به عملکرد خوب کلاس نخواهد شد."

بنابر اين ، نه تنها بايد تمامی اجزای سيستم کلاس را ببينيم بلکه فرايند هايی که اين اجزا را به صورتی موزون و شوق انگيز به سمت هدفی مشخص هدايت می کند را نيز بايد مد نظر قرار دهيم .

------------- هدف <------------

کلاس به منزله يک سيستم

ورودی ---> فرايندها ---> خروجی ---> مشتريان ---> بازخورد

جيمزرافينی (James Raffini ) 1993 می گويد : " به ندرت پدر و مادری ادعا می کنند که فرزند پيش دبستانی شان بدون انگيزه است ." دانش آموزان بايد کلاسمان را با همان شوق يادگيری که در شروع کودکستان و پيش دبستانی داشتند ترک کنند ، وقتی بهبود يادگيری دانش آموز مد نظر است ، معلم باور دارد آن شخصی که مسئوليت اصلی را برای موفقيت شاگرد دارد خود اوست .

اين احساس شديد برای يادگيری دانش آموزان نبايد باعث شود که اشتياقشان را برای يادگيری از دست بدهند.

با در نظر داشتن اين بيانيه مأموريت ، می توانيم هدفی مانند هدف زير را تدوين کنيم :

هدف : " ضمن افزايش يادگيری ، شور و شوق را حفظ کنيم ."

اکنون بايد راهکارهايی بيابيم که تمام اجزای سيستم کلاس را برای رسيدن به هدفمان هدايت کنيم .

هرگز هيچ چيز با عظمتی بدون شور و شوق به دست نمی آيد و شور و شوق حقيقی زمانی به وجود می آيد که ما خودمان را در اختيار هدفی قرار دهيم .

والف والد وامرسون (Ralph Waldo Emerson )

محيطی پربار کلاسی که شامل پوستر ، نقشه ، عکس ، نقاشی و دست نوشته دانش آموزان است ، توجه اغلب آنان را به خود جلب می کند. دانش آموزان به چيزی که خودشان توليد کرده باشند اهميت می دهند و تحسين می کنند ديوارها را با کارهای آنان تزيين می کنيم .

برای دانش آموزان کتابهايی در سطح خودشان تهيه کنيم و درزمانهای مناسب بلند بخوانيم . بچه هايِی که قرائت آنان بهتر است يا بچه های سالهای بالاتر می توانند در خواندن کمک کنند. دانش آموزانمان را در حل مسايل واقعی زندگی در گير کنيم و آموزش معنا دار ارايه دهيم . حتی دانش آموزان کوچکتر می توانند به طور معنا دار در طرح ها مشارکت نمايند. از دانش آموزان بخواهيم به مدت يک هفته برنامه تلويزيونی مخصوص کودکان را ببينند و رفتارهايی که مشاهده می کنند بشمارند . سپس در يک نشست جمعی ، راجع به اين مطلب با آنان بحث و گفتگو کنيم .

از شبيه سازی استفاده کنيم .

مثلاً بچه ها معمولاً مفهوم نقطه آخر جمله را درک نمی کنند. معلم يا يکی از دانش آموزان متن کتاب درسی و يا يک داستان را می خواند. چند نفر از دانش آموزان در کلاس راه می روند و هروقت به نقطه رسيدند توقف می کنند.

از تفکر انتقادی و حل مسأله استفاده کنيم .

می توانيم در فصل زمستان که بيماری های مسری شايع می شود از آنان بخواهيم راههای پيشگيری از اين بيماريها را شناسايی کنند. آنان می توانند با پدر و مادر و بزرگترها صحبت کنند و نتيجه را به کلاس بياورند.

برنامه غنی هنری داشته باشيم .

آموزش هنر رشد زبانی را تسهيل می کند، خلاقيت را ارتقا می دهد . آمادگی خواندن را بالا می برد و به رشد اجتماعی کمک می کند. موقعيت های فکری را گسترش می دهد و نگرش های مثبت را نسبت به مدرسه تقويت می کند.         (نورمن واين برگر 1995)

سه کشوری که در رده های نخست امتياز بندی رياضی و علوم قرار دارند (ژاپن ، مجارستان ، و هلند ) همگی آموزش غنی هنر و موسيقی را در دروس ابتدايی جای داده اند.

موسيقی ، نقاشی ، مجسمه سازی ، نمايش و تئاتر را بايد در برنامه های خود قرار دهيم . می توانيم اشعار کتاب را بخوانيم و بچه ها دست بزنند يا در حياط مدرسه دايره وار بايستند و پاهايشان را برزمين بکوبند و اشعار و ترانه های بوميشان را بخوانند .

از حرکات بدنی و ورزشی استفاده کنيم .

کودکانی که هر روز تربيت بدنی دارند، تناسب حرکتی ، عملکرد تحصيلی و نگرش بهتری به مدرسه از خود نشان می دهند.      (جيمزپولاچک و فرانک هگن 1996)

می توانيم برای دوره کردن درس از توپ بازی استفاده کنيم و اين کار خسته کننده را مفرح کنيم . دانش آموزان در حياط مدرسه دايره وار می ايستند. هر نفر يک مصراع شعری را که بايد حفظ کرده می خواند و توپ رابه نفر بعدی می دهد . بعدی مصراع ديگر را می خواند و همين طور ادامه می دهند.

برای شروع کلاس يا در بين ساعات درسی ، هر زمان که احساس می کنيم بچه ها به شادابی و اکسيژن بيشتر نياز دارند از دانش آموزان بخواهيم تا به آهستگی بدنشان را کش و قوس دهند .

لحظه ای به اين عبارت بينديشيم :

" آيا علت اينکه بچه ها علاقمند به بازی هستند اين است که بازی کردن کار آسانی است ؟ "

يک دانش آموز می گويد:

" موقع بازی بهترين زمان تفکر من است چون موقع درس معلم به جای من فکر می کند."

                                                               این مطلب ادامه دارد ........

فهرست منابع 

500 نکته (چگونه آموزشگر بهتری باشيم ) فيل ريس و سالی براون ترجمه پرويز امينی

جزوات آموزشی (( مشارکت دانس آموزان در تدریس ،خلاقیت ،روشهای تدریس املاوانشا))1381-82-85 کورش قهرمانی

کاربرد روشها و الگوهای تدريس ترجمه و تأليف : عادل يغما

ماهيت خلاقيت و شيوه های پرورش آن  تأليف دکتر افضل السادات حسينی

مصطفي ، مقدم و ديگران ، بازي هاي آموزشي ، ( تهران : انتشارات مدرسه ، 1374

فرج ا...، فرنوديان، محتواي درسي و پرورش خلاقيت دانش آموزان ، رشد تكنولوژي آموزشي، سال پنجم ، شماره 7 ص 12

گروه علوم تجربي دفتر برنامه ريزي راهنماي ندريس علوم تجربي اول دبستان (تهران : وزارت آموزش و پرورش ، 1373)

فرخنده ، مفيدي ،  آموزش و پرورش پيش دبستاني و دبستان ، ( تهران : پيام نور ، 1370)

جزوات منتشر شده از سوی دفتر برنامه ريزی و تأليف کتب درسی در سالهای 78 تا 82